شهر و زندگی

فهرست مطالب

  عنوان                                                                                                صفحه

 

مقدمه                                                                                              1

پیش­گفتار                                                                                         5                                                                                 

 

فصل اول

معرفی اجمالی باقرشهر

1-1. موقعیت باقرشهر                                                                           13 

1-2. تاریخچه باقرشهر                                                                         14

1-3. زمین­شناسی و ناهمواری                                                                19                                                                

1-4. آب­و­هوا                                                                                    21                 

1-5. اقتصاد و اشتغال                                                                          23

 

         

فصل  دوم

مبانی نظری تاب­آوری

2-1. مفهوم تاب­آوری                                                                          31                                                                                    

2-2. رویکردهای مفهومی تاب­آوری در حوزه سوانح طبیعی                             35

2-2-1. تاب­آوری به­عنوان پایداری                                                             35

2-2-2. تاب­آوری به­عنوان بازیابی                                                               36

2-2-3. تاب­آوری به­عنوان دگرگونی                                                                    36

2-3. ابعاد و عناصر تاب­آوری شهری                                                          37

2-3-1. تاب­آوری اجتماعی                                                                     37

2-3-2. تاب­آوری اقتصادی                                                                     39

2-3-3. تاب­آوری مدیرتی نهادی                                                            41

2-3-4. تاب­آوری محیطی کالبدی                                                             42

2-4. اصول تاب­آوری                                                                           43

 

فصل سوم

مؤلفه­های فضایی-کالبدی تاثیرگذار بر تاب­آوری باقرشهر

 

3-1. کاربری­های مختلف زمین                                                                         47

3-1-1. کاربری­های نظامی، اداری و انتظامی                                              50

3-1-2. کاربری­های بهداشتی درمانی                                                       50

3-2. کیفیت بناها                                                                                                   53

3-3. نظام تراکم­ها                                                                                  54

3-3-1. تراکم جمعیتی                                                                        54

3-3-2. تراکم ساختمانی                                                                      56

3-4. فرسودگی بافت                                                                           60   

3-5. تاسیسات و تجهیزات شهری                                                           63

3-6. میزان فضاهای باز                                                                        63

3-7. شبکه­های دسترسی و معابر                                                            63

3-8. دفع و هدایت فاضلاب­ها و هرزآب­ها                                                  64

3-9. سازمان فضایی مراکز کار و فعالیت                                                            65

3-10. وضعیت سواد                                                                                  67

 

 

فصل چهارم

آسیب­شناسی باقرشهر بر اساس مؤلفه­های تهدیدزای پیرامون

   

4-1. شرایط منطقه و گسل­ها                                                               69

4-2. شرکت پالایش نفت تهران و صنایع و فعالیت­های وابسته به آن                73

4-2-1. خط لوله انتقال نفت                                                                73

4-2-2. تاسیسات فنی بخش­های مختلف پالایشگاه و صنایع مرتبط                 74

4-2-3. خط لوله انتقال سوخت                                                             74

4-2-4. مخازن ذخیره سوخت                                                               74

4-2-5. تانکرها و نفت­کش­ها                                                                    76

4-2-6. شرکت پالایش نفت تهران                                                                 76

4-3. خطوط شبکه برق فشار قوی منطقه                                                    78

4-4. نیروگاه گازی ری                                                                            80

4-5. خط لوله گاز فشار 100 منطقه                                                        80

4-6. خدمات­رسانی بیمارستان­های منطقه و راه­های دسترسی به آنها                 83

4-7. پتانسیل خطر سیل­گیری، آب­گرفتگی و روان­گرایی در اثر زمین­لرزه                             86

4-8. مراکز حیاتی حساس و مهم شهر و پیرامون                                            86

 

فصل پنجم

ارزیابی خطرپذیری باقرشهر بر اساس اطلاعات پیمایش

 

5-1. تحلیل وضعیت تاب­آوری اجتماعی باقرشهر                                         96 

5-1-1. حس تعلق به مکان                                                                   86

5-1-2. احساس هویت                                                                         99

5-1-3. مشارکت عمومی                                                                          102

5-1-4. احساس امنیت اجتماعی                                                            105

5-1-5. مهاجرت                                                                             107

5-1-6. ایدئولوژی و جهان­بینی                                                               108

5-1-7. روابط و صمیمیت خانواده                                                        112

5-1-8. روابط همسایگی                                                                               114

5-1-9. آگاهی ساکنان از زلزله­خیز بودن منطقه                                       118

5-1-10. برگزاری دوره­های آمادگی در برابر زمین­لرزه                                        120

5-1-11. دانش زلزله­شناسی و شناخت تبعات زلزله                                   123

5-1-12. میزان دانش کمک­های اولیه                                                   124

5-1-13. میزان آشنایی با وظایف سازمان­های امداد و نجات                            128

5-1-14. جمع­بندی وضعیت تاب­آوری اجتماعی باقرشهر                            130

5-2. تحلیل وضعیت تاب­آوری اقتصادی باقرشهر                                      132

5-2-1. مالکیت                                                                              132

5-2-2. اشتغال                                                                                  134

5-2-3. درآمد خانوار                                                                        137

5-2-4. افزایش درآمد ماهانه نسبت به ماه قبل                                        139

5-2-5. افزایش درآمد سالانه نسبت به سال قبل                                           141

5-2-6. پس­انداز مالی برای مواقع بحران                                                     143

5-2-7. نوع سازه و کیفیت ساختمان محل کار                                            145

5-2-8. استفاده از وام­های مسکن                                                             148

5-2-9. جمع­بندی وضعیت تاب­آوری اقتصادی باقرشهر                                                     148

5-3. تحلیل وضعیت تاب­آوری نهادی باقرشهر                                          150

5-3-1. منابع و امکانات سازمان­های امدادرسان                                        150

5-3-2. هماهنگی میان ادارات و سازمان­های مسئول                                 150

5-3-3. عملکرد سازمان­های شهری برای جلوگیری از تخلفات ساختمانی                    151

5-3-4. عملکرد خدماتی سازمان­های شهری                                               153

5-3-5. میزان رعایت قانون ساخت­و­ساز در میان ساکنان شهر                           155

5-3-6. آمادگی فنی و ابزاری شورای شهر و شهرداری در زمان وقوع بحران      157

5-3-7. آموزش­های غیرحضوری برای آمادگی در زمان بحران                            157

5-3-8. آشنایی با طرح­های اسکان اضطراری و شرایط آن                             158

5-3-9. جمع­بندی وضعیت تاب­آوری نهادی باقرشهر                                  159

5-4. تحلیل وضعیت باقرشهر به لحاظ تاب­آوری محیطی کالبدی                     161

5-4-1. فرسودگی بافت                                                                     161

5-4-2. عمق فضا                                                                            161

5-4-3. دسترسی­ها و شبکه­راه­ها                                                          162

5-4-4. پیامدهای نامطلوب صنایع نفتی در زمان زمین­لرزه برای باقرشهر         165

5-4-5. ارزیابی تاثیر همجواری با تهران در زمان وقوع بحران                          167

5-4-6. دسترسی به بیمارستان­ها و مراکز امدادی                                     167

5-4-7. میزان فضاهای باز اطراف محل سکونت                                        168

5-4-8. وضعیت دسترسی ساکنان به محور ارتباطی اصلی شهر با تهران          171 

5-4-9. فعالیت­های کارگاهی و صنعتی در محله                                       173

5-4-10. دسترسی به حمل­و­نقل عمومی                                                175

5-4-11. رضایت از کیفیت شبکه مخابراتی (تلفن)                                    177

5-4-12. رضایت از شبکه آب­رسانی در زمان بحران                                   179

5-4-13. رضایت از شبکه برق در زمان بحران                                          181

5-4-14. رضایت از شبکه انتقال گاز در زمان بحران                                   183

5-4-15. رضایت از اینترنت                                                                185

5-4-16. ثابت­سازی وسایل منزل برای زمان بحران                                        187

5-4-17. جمع­بندی وضعیت تاب­آوری محیطی کالبدی باقرشهر                    189

5-5. جمع­بندی وضعیت کلی تاب­آوری باقرشهر در برابر زمین­لرزه                  191

 

فصل ششم

اصول دهگانة تاب­آورسازی شهرها و راهکارهای پیشنهادی مربوط

 

6-1. اصل اول : چهارچوب سازمانی و اداری                                             195

 6-1-1. راهبردها و راهکارهای پیشنهادی                                               196

6-2. اصل دوم : تامین مالی و منابع                                                       198

6-2-1. راهبردها و راهکارهای پیشنهادی                                                199

6-3. اصل سوم : شناسایی و ارزیابی مخاطرات چندگانه                               201

6-3-1. راهبردها و راهکارهای پیشنهادی                                                201

6-4. اصل چهارم : حفاظت از زیرساخت­های ارتقاء تاب­آوری                         203

6-4-1. راهبردها و راهکارهای پیشنهادی                                                205

6-5. اصل پنجم : محافظت از امکانات و خدمات ضروری                              206

6-5-1. راهبردها و راهکارهای پیشنهادی                                                207

6-6. اصل ششم : تدوین مقررات و استفاده از برنامه­ریزی                              205

6-6-1. راهبردها و راهکارهای پیشنهادی                                                 208

6-7. اصل هفتم : آموزش و آگاهی عمومی                                               210

6-7-1. راهبردها و راهکارهای پیشنهادی                                                211

6-8. اصل هشتم : حفاظت از محیط­زیست و تقویت زیست­بوم                       212

6-8-1. راهبردها و راهکارهای پیشنهادی                                                213

6-9. اصل نهم : تاسیس و آمادگی مؤثر سیستم­های هشدار و واکنش سریع       215

6-9-1. راهبردها و راهکارهای پیشنهادی                                                215

6-10. اصل دهم : احیاء و بازسازی جوامع                                               217

6-10-1. راهبردها و راهکارهای پیشنهادی                                               218

6-2.چگونگی به­کاربستن اصول دهگانه برای تاب­آورسازی باقرشهر                  220

6-2-1.مرحله اول: سازماندهی و آمادگی برای پذیرش و به­کاربستن

 اصول  دهگانه                                                                                220

6-2-2. مرحله دوم : تشخیص و ارزیابی خطراتی که باقرشهر را تهدید می­کنند  221

6-2-3. مرحله سوم :  اجرای یک برنامه عملیاتی برای ایجاد شهری

 ایمن و تاب­آور                                                                                222

6-2-4. مرحله چهارم : اجرای برنامه                                                      223

6-2-5. مرحله پنجم : پایش و پیگیری                                                   224

6-3. راهکارهای تامین مالی برنامه کاهش خطرپذیری بلاها                          225

 

 

 

فصل هفتم

برنامه­ریزی راهبردی باقرشهر در برابر زمین­لرزه

 

7-1. مزایای برنامه­ریزی راهبردی برای تاب­آوری                                                    230

7-2. اصول برنامه­ریزی                                                                      231

7-3. توان­سنجی تاب­آوری باقرشهر از دیدگاه شهروندان، مسئولان و نخبگان     232

7-4. برنامه راهبردی                                                                         232

7-4-1. تعیین الزامات و اصول برنامه­ریزی تاب­آوری                                   232

7-4-2. سناریونگاری(سناریوهای ارتقاء تاب­آوری باقرشهر)                            235

7-4-3. سناریونگاری بر اساس تحلیل ماتریس SWOT                                             236

7-4-4. تجزیه­و­تحلیل نتایج حاصل از موقعیت سناریوهای مختلف                   246

7-5. چشم­انداز تاب­آوری باقرشهر در سال 1406                                       249

7-6. تعیین اهداف کلان                                                                        249

7-7. تعیین عرصه­های راهبردی برنامه­ریزی                                                                  250

7-8. تدوین برنامه راهبردی تاب­آوری                                                       251

7-9. امکان­پذیری تحقق برنامه راهبردی                                                 257

7-10. تعیین اقدامات اجرایی به تفکیک طرح­های موضعی و موضوعی               258

7-11. تفکیک برنامه­های اجرایی در سه فاز تاب­آوری                                 270

7-12. برنامه اجرایی ارتقاء تاب­آوری شهری باقرشهر                                       280

فهرست منابع                                                                                  305

 

 

 

 

 

 

 

مقدمه

زندگی انسان همواره با مخاطرات طبیعی و انسانی آمیخته بوده و سکونتگاه­های انسانی بنا به موقعیت خود با شدت و ضعف متفاوت در معرض بلاهای مختلفی چون زمین­لرزه، سیل، صاعقه، یخبندان، رانش زمین، توفان، خشکسالی و مانند آنها قرار داشته­اند. بسیاری از پرمخاطره­ترین محیط­ها، مستعدترین جاها برای سکونت و زندگی انسان­ها هستند و از این رو بسیاری از شهرها و روستاها در محل­هایی شکل گرفته و گسترش یافته­اند که احتمال وقوع مخاطرات طبیعی وآسیب­پذیری از آنها بالاست. در دو دهة گذشته، نزدیک به سه میلیون نفر به دلیل حوادث طبیعی، زندگی خود را از دست داده و 800 میلیون نفر نیز به نوعی متحمل زیان مالی و یا آسیب جسمی شده­اند(Yong, 2004). انسان­ها از گذشته­های دور در اندیشة دفع این بلاها، تحمّل و ایستادگی در برابر آنها و کاهش آسیب بوده­اند. انسان را گریزی از رویارویی با مخاطرات نیست. میزان آسیب­های مالی و جانی از این مخاطرات بستگی به میزان شناخت و آمادگی جوامع در مقابل آنها دارد. «تاب آوری شهری[1]» موضوعی است که به­تازگی در این باب مطرح شده و عرصه­ای فراتر از آمادگی و ایمن­سازی سکونتگاه­های انسانی در برابر مخاطرات بالقوه رویاروی را دربرمی­گیرد. به­طور كلی دو نوع استراتژی برای مواجهه با سوانح طبيعی وجود دارد كه شامل استراتژی­های پيش­بينی و استراتژی­های تاب­آوری است؛ اولی برای روبه­رو شدن با مشکلات و معضلات شناخته شده به­كار می­رود و دومی برای مقابله با مشکلات ناشناخته (Mandin, 2007 :236).  تاب­آوری رویکردی است که ابعاد متفاوتی از دفع مخاطرات و کاهش شدت آنها، مقاومت در برابر مخاطرات، کاهش آسیب­پذیری و بازگشت­پذیری سریع و کم­هزینه را در شمول قرار می­دهد. از تاب­آوری به عنوان «توانایی و قابلیت یک سیستم یا مجموعه برای جلوگیری از عواقب یک یا چندین بحران، جذب تنش ها و تهدیدات آن و کاهش خسارت و همچنین توانایی برگشت به وضعیت پیشین و یا وضعیت مطلوب­تر» تعبیر شده است.  با توجه به این هدف، امروزه برنامه­ریزان شهری، گنجاندن برنامه­های ارتقاء تاب­آوری در طرح­های توسعه را ضروری می­دانند(Pelling & Wisner, 2012 :47).

مکان­گزینی بسیاری از شهرهای کشور ما وحتی شهرهایی که در چند دهة اخیر شکل گرفته­اند، به­گونه­ای است که آنها را در معرض تهدید بسیاری از مخاطرات طبیعی و انسانی قرار داده بی اینکه در این خصوص تمهیداتی اندیشیده شده باشد. باقرشهر، شهر کوچکی که از موجودیت آن تنها اندکی بیش از نیم قرن می­گذرد از جملة این شهرهاست. این شهر، گذشته از موقعیت جغرافیایی خود در مجاورت دو گسل لرزه­زا، در میان انبوهی از صنایع خطرآفرین چون شرکت پالایشگاه نفت و شرکت­های وابسته به آن محصور شده است و از این­رو بحران های انسانی و طبیعی زیادی در کمین این آن می­باشند. این اثر در راستای پژوهشی تدوین شده که در سال 1395 برای برنامه­ریزی ارتقاءتاب­آوری این شهر انجام گردیده است. امید است که بتواند به­عنوان الگویی از تحقیقات در این زمینه مورد استفاده دانشجویان و علاقه­مندان قرار گیرد. شایان ذکر است که کتاب پیش­رو تنها به مرحله نخست پژوهش یادشده اختصاص دارد. نگارندگان بر خود لازم می­دانند از همکاری­های ارزنده شهرداری محترم باقرشهر به­ویژه شهردار محترم وقت جناب آقای استادفرج، معاون محترم مالی شهرداری جناب آقای حمیدی و مسئول محترم ستاد مدیریت بحران جناب آقای سیفی در این خصوص تشکر نمایند. همین­طور از آقایان اصغر شکیبایی، حسین جوانبخت و صادق حاجی­نژاد که کار گردآوری داده­ها و عملیات G.I.Sرا برعهده داشتند، سپاسگزاری می­گردد.

 

طاهر پریزادی- حبیب­اله فصیحی

بهار 1396