حركات دامنه اي و مخاطرات ناشي از آن ها
حركات دامنه اي و مخاطرات ناشي از آن ها
تدوين : دكتر حبيب اله فصيحي
حركت سنگ ها بر روي دامنه ها به اشكال مختلف صورت مي گيرد . بسياري از اين حركات خسارات مالي و جاني به همراه مي آورند . در دامنه هاي شيب دار هر ذره مايل است تحت تاثير نيروي جاذبه زمين به طرف پايين حركت نمايد . اما ذرات زماني عملا“ حركت مي نمايند كه مقدار نيروي موازي شيب زمين از مقدار نيروي اصطكاك و هم چسبي ذرات تشكيل دهنده سنگ زيادتر باشد . بنابر اين هر چه شيب زيادتر باشد ، امكان حركت بيش تر است . آب عامل مهمي است كه اين حركت را آسان مي گرداند . آب با نفوذ خود به داخل سنگ موجب مي شود كه هم چسبي و اصطكاك داخلي دانه ها و قطعات سنگ يا به عبارتي مقاومت آن ها در مقابل حركت كاهش يابد . هوازدگي سنگ ها نيز موجب خرد و متلاشي شدن سنگ هاي متراكم زمين مي شود و آن ها را براي حركت آماده مي نمايد .
فعاليت هاي دروني زمين نيز از شرايط مؤثر براي حركت سنگ ها هستند . اين فعاليت ها شكست هايي در سنگ هاي زمين بوجود مي آورند و باعث خرد شدن آن ها مي گردند . معمولا“ در حركت توده هاي بزرگ سنگ ، محرك اوليه زلزله است .
همچنين وضع زمين شناسي و جنس سنگ ها ممكن است حركت آن ها را تحت تاءثير قرار دهند . مثلا“ چنانچه شكاف ، گسل و سطح لايه بندي موازي با شيب زمين باشد ، حركت توده هاي فوقاني اين سطح را تسريع مي كند .
انواع حركات دامنه اي
1- ريزش
در عمل ريزش [1] ذرات و قطعات سنگ در امتداد شيب هاي تند و پرتگاه ها به پايين مي افتند . گر چه هر ذره يا قطعه سنگ پس از جدا شدن از سنگ مادر بسرعت سقوط مي كند ، ممكن است انباشته شدن ذرات در دامنه كوه به تدريج و به آهستگي صورت گيرد . ذرات و خرده سنگ هايي كه به اين ترتيب در پايين پرتگاه جمع مي شوند ، توده هايي ايجاد مي كنند كه به آن ها تالوس [2] گفته مي شود .
تصوير شماره 1 ريزش
تصوير شماره 2 تالوس هاي ايجاد شده در اثر ريزش
يكي از نمونه هاي قابل توجه ريزش سنگ ها در اطراف شهر ماكو ديده مي شود . اين شهر در دره نسبتا“ عميق و در دامنه ديواره هاي مرتفع و تقريبا“ قائم كوه جداقيه قرار گرفته است . جنس سنگ هاي قسمت هاي بالايي دره آهكي است و داراي شكستگي هاي زياد مي باشد . چنين شرايطي باعث شده كه آهك ها بصورت قطعات كوچك و بزرگ سقوط كنند و به سوي شهر به حركت درآيند . چنين وضعي يك تهديد دائمي براي شهر بوجود آورده است .
2- خزش
در عمل خزش ذرات تشكيل دهنده يك دامنه ، دانه دانه به پايين مي افتند . براي اين كار بايد پوشش دامنه از سازندهاي قابل انتقال مثل ماسه و خاك تشكيل شده باشد .
اين جابجايي مختص شيب هاي ملايم است . رشد و نمو واز بين رفتن گياهان و عمل جانوران زمين كاو و همچنين تغييرات حجم مواد به علت تغيير درجه حرارت ورطوبت و بخصوص يخ زدن و آب شدن يخ خاك موجب شدت جابجايي نامرئي ذرات شده و بالخره موجب پايين ريختن سريع ان ها مي شود . بايد دانست كه عمل خزش فوق العاده ضعيف و به نسبت سانتيمتر در قرن است .
مي توان عمل خزش را از خم شدن تيرها و دكل هاي برق روي دامنه ها فهميد .عمل خزش در سرزمين هايي كه يخبندان فراوان است بيش از مناطقي كه هرگز يخبندان ندارند ، اتفاق مي افتد .
تصوير شماره 3 خزش
3- روانه گل [3]
در اين حالت توده اي از ذرات به حالت خمير مانند حركت مي كندو تمام ذرات در حين حركت نسبت به جابجا مي شوند . در روانه گل ذرات ريز مثل رس و ماسه كه حاوي مقدار زيادي آب مي باشند در سراشيبي جريان مي يابند . روانه گل معمولا“ بعد از بارندگي شديد در دره ها شروع به حركت مي كند . موادي كه جريان مي يابند به تدريج بر اثر فرسايش و كندن مواد سست زمين غليظ تر مي شوند . جريان هاي گل در نتيجه حمل قطعات بزرگ سنگ داراي قدرت تخريبي زياد بوده و پس از رسيدن به نواحي مسطح و دشت ها از حركت باز مي ايستند و پس از خشك شدن لايه نازكي را بر روي زمين تشكيل مي دهند .
روانه هاي گل پس از رگبارهاي شديد در نواحي بياباني به فراواني مشاهده مي گردند .در اطراف آتشفشان هاي فعال كه معمولا“ خاكسترهاي آتشفشاني . نواحي مجاور دهانه را مي پوشانند ، بر اثر يك بارندگي شديد اين خاكسترها ممكن است بصورت روانه هاي گي بر روي دامنه حركت كنند . در سال 1985 فعاليت آتشفشاني كوه نوادودلرويژ در كلمبيا برف روي كوه به سرعت ذوب شد و حجم زيادي از آب را به پايين سرازير كرد . اين آب مخلوط با خاكستر آتشفشاني ، جرياني را پديد آورد كه شهر امرو را فرا گرفت و 22 هزار نفر را كشت .
روانه گلي دارا ي چنان سرعتي است كه حركت آن با چشم ديده مي شود . گل اغلب در مسير و مجراي مشخصي حركت مي نمايد . از بين بردن پوشش گياهي در تشكيل و تسريع اين پديده مؤثر است .
تصوير شماره 4 روانه گل
4- سوليفلوكسيون [4]
به عمل لغزش آرام و كند مواد ريز دانه غير همگن گفته مي شود و مستلزم آن است كه ميزان آب ورطوبت در مواد دامنه اي از آستانه شكل پذيري كم تر و از آستانه ميعان بيش تر نگردد . وجود مقدار زياد آب ناشي از ذوب برف و يخ ٍ، شيب ملايم يا نسبتا“ ملايم كه تاحدودي فاقد پوشش گياهي و مخصوصا“ فاقد درخت باشد و هوازدگي شديد از جمله شرايط لازم براي عمل سوليفلوكسيون بوده و وجود يك طبقه دايما“ يخ بسته زمين در زير پوشش سطحي گرچه جزء شرايط ضروري نيست اما مي تواند اين عمل را تشديد نمايد . دركشور ما بر روي ارتفاعات الوند ، كركس ، شيركوه ، زاگرس و البرز اين پديده صورت مي گيرد . بر روي دامنه هاي شير كوه در ارتفاع 3800 متري ، چمنزارهاي بريده شده پلكاني ديده مي شوند كه نشانه رخداد اين پديده هستند .
بين سوليفلوكسيون و روانه گلي تفاوت هاي زير وجود دارد :
ـ سوليفلوكسيون حركتي است بسيار آرام و پيوسته تر از روانه گلي
ـ سوليفلوكسيون كانال و مجراي مشخصي همانند روانه گلي ندارد .
ـ سوليفلوكسيون غالبا“ در شرايط آب و هوايي سرد ( نواحي برف گير مرتفع با يخبندان ) بيش از نواحي خشك و نيمه خشك رخ مي دهد در حالي كه روانه گلي اكثرا“ خاص نواحي خشك و نيمه خشك است .
5-لغزش يا رانش زمين[5] ( زمين لغزه ) [6]
گاه توده يا قطعه اي از سنگ ، خاك و هر نوع ماده متراكم يا غير متراكم در امتداد يك سطح لغزنده به طرف پايين يك شيب حركت مي كنندكه به آن لغزش يا رانش زمين و يا زمين لغزه اطلاق مي گردد . دراين حركت امكان دارد توده اي عظيمي از سنگ با سرعت زياد به پايين حركت كنند .
يكي از شرايط مناسب براي رخ دادن اين پديده وجود يك لايه رسي در زير سنگ هاي ديگر مثلا“ سنگ هاي آهكي يا ماسه سنگ است . لايه رسي بر اثر نفوذ آب حالت خميري پيدا مي كند و در نتيجه ، نيروي اصطكاك و ايستادگي توده سنگ هاي فوقاني كاهش يافته و سرانجام به پايين مي لغزد .
تصوير شماره 5 وجود لايه رسي و تاءثير آن در زمين لغزه
گاه ممكن است سطح يا سطوح لغزشي منحني باشد . اين نوع لغزش بيش تر در مواقعي اتفاق مي افتد كه شيب اوليه به طور طبيعي يا مصنوعي به مقدار زيادي افزايش يابد. مثلا“ در امتدادسواحل رودخانه ها وقتي بر اثر فرسايش ، شيب ديواره هاي آن زياد شود مواد تشكيل دهنده سال مثل رس و ماسه بصورت توده هايي در امتداد سطوح منحني به پايين مي لغزند .
شكل 6
پديده زمين لغزه در رسوبات دانه ريز ، سست و شكل پذير مانند ماسه ، رس و مارن از پديده هاي شناخته شده است . تناوب لايه هاي سخت آهك در بالا و مارن يا رس در زير ، شيب زياد و دخالت نيروي ثقل ، از عوامل مؤثر در اين پديده محسوب مي گردند . آب حاصل از بارش باران يا ذوب برف از طريق درزها و شكاف ها به لايه هاي زيرين مي رسند . لايه هاي سست مارن و شيل ويا رس با جذب آب به حالت خميري و لغزنده درآمده و موجب ناپايداري لايه رويي مي شود . در جاهايي كه شيب دامنه زياد شود يا اينكه تكان شديدي در اثر زلزله بوجود آيد ، لايه هاي سخت آهكي كه در بالا قرار گرفته اند در اثر نيروي ثقل به پايين حركت خواهند نمود .
بزرگترين زمين لغزه شناخته شده دنيا ، لغزش زمين در سيمره كردستان ايران است كه در 10 هزار سال قبل رخ داده است . در اين ناحيه لايه هاي آهكي به صخامت 300 متر بر روي طبقاتي از جنس مارن قرار گرفته اندو شيب دامنه نيز زياد است . به علاوه جريان رود سيمره با حفر بستر و عميق كردن دره طي ساليان زياد برشيب دامنه افزوده است . سازو كارهاي فوق موجب گرديده كه لايه هاي آهكي كه 300 متر ضخامت و 14 كيلومتر طول داشته از دامنه شمال شرقي كبير كوه ناگهان به سمت ناوديس سيمره حركت كرده و در برخورد با سطح زمين متلاشي شوند . شدت برخورد به حدي بوده كه قطعات خرد شده تا شعاع 15 كيلومتري به اطراف پراكنده شده اند . اين قطعات كه حجم بعضي از آن ها به 20 كيلومتر مكعب مي رسد از روي تاقديس كوه گذشته و تا طرف ديگر دره پرتاب شده اند . خوشبختانه اين پديده در يك منطقه غير مسكوني اتفاق افتاده و تلفاتي نداشته است .
يك زمين لغزه مشخص در دره هراز بعد از آبعلي ديده مي شود . اين لغزش در گذشته اي نه چندان دور رخ داده ودر كيلومتر 59 جاده از روي آن عبور داده شده است . در اين محل به دليل لغزش هاي مكرر ، دائما“ جاده نشست مي كند و ناگزير هر چند مدت بايد تسطيح و آسفالت گردد .
طيف وسيعي از لغزش ها را مي توان در دره طالقان مشاهده نمود . سستي مواد و شيب بيش از 40 درصد دامنه ، نفوذناپذيري زمين ، حضور نسبي رطوبت ، يخبندان هاي شديد و بارش زياد از شرايط ايجاد كننده اين پديده هستند .
زمين لغزه آبكالبند در استان چهارمحال وبختياري در سال 1377موجب ناپديد شدن 55 نفر از ساكنان يك روستا به همراه احشام و خانه هاي آن ها گرديد .
در محور كرج – چالوس درياچه زيباي ولشت در اثر زمن لغه بوجود آمده است . وقوع زمين لغزه و سقوط توده هاي لغزشي به قعر دره موجب بسته شدن آبراهه ولشت شده و درياچه كنوني را بوجود آورده است .
لغزش عظيمي كه در منتهي اليه غرب دره لاسم صورت گرفته . درياچه نسبتا“ بزرگي را در پشت توده لغزيده پديد آورده است . توده لغزيده دره رودخانه لاسم را مسدود كرده و با تجمع خود اين درياچه را بوجود آورده كه زماني 3 كيلومتر طول و 500 تا 700 متر عرض داشته است .
در سال 1963 در ايتاليا در محل سد ويونت زمين لغزه اي رخ دادكه موجب پرتاب مواد لغزيده به داخل درياچه سد و تركيدن آن گرديد .سيلاب حاصله بيش از 2600 نفر از اهالي روستاي پايين دست شد را تلف كرد .
در نوامبر 1985 در آرومر كلمبيا وقوع زمين لغزه جان 22 هزار نفر را گرفت . در سال 1973 اين پديده بيش از صد روستا رادر جنوب ايتاليا متروكه ساخت . در سال 1970 در يونگاي پرو 25 هزار نفر بر اثر زمين لغزه ناپديد شدند . در سال 1969 لغزش زمين در امريكا 519 كشته و ويراني 7328 خانه را به دنبال داشت . در همين سال در ويرجينياي امريكا زمين لغزه جان 151 نفر را گرفت . در سال هاي 1967 و 1966 در ريودوژانيروي برزيل به ترتيب 1700 نفر و 1000 نفر بر اثر زمين لغزه كشته شدند . و. . . . . . .
منابع
- چورلي . ريچارد . جي و استانلي .اي شوم و ديويد . اي . مودن : ژئومورفولوژي( جلد سوم )، ترجمه احمد معتمد ، انتشارات سمت ،چاپ اول 1377
- دريو ، ماكس : مباني ژئومورفولوژي ، ترجمه مقصود خيام انتشارات نيماي تبريز . چاپ اول ، 1366
- علايي طالقاني ، محمود : ژئومورفولوژي ايران ، نشر قومس ، چاپ اول 1381
- كوك . آر.يو و جي .سي. دوركمپ: ژئومورفولوژي و مديريت محيط( جلد اول ) ،ترجمه شاپور گودرزي نژاد ، انتشارات سمت ، چاپ اول 1377
- وزارت آموزش و پرورش : زمين شناسي ( دوره كارداني تربيت معلم ) ، كد 4055 ، 1372
